Toplumu Gerçekte Kim Yönetiyor? Sosyal Elit Teorilerinden Şaşırtıcı ve Ezber Bozan 5 Çıkarım

Giriş: Güç Kimin Elinde ve Neden Hep Birkaç Kişi Karar Veriyor?

Küresel ekonomik krizlerde alınan radikal kararlar, bir gecede değiştirilen yasalar ya da dev teknoloji şirketleri ile hükümetler arasındaki girift ilişkiler... Günlük yaşamın akışı içinde hemen herkesin aklına zaman zaman şu soru takılır: "Toplumsal ve siyasi kararları gerçekten kim alıyor?" Ekranlarda gördüğümüz siyasetçiler ve manşetleri süsleyen isimler buzdağının sadece görünen yüzü mü, yoksa toplumsal mekanizmanın direksiyonunda her zaman küçük ve kapalı bir grup mu oturuyor?

Siyaset sosyolojisi, toplumların kaderini şekillendiren bu dar grupları anlamak için uzun yıllardır elit kavramını inceliyor. Elit kelimesi etimolojik olarak Fransızca élite (seçim, seçkin) ve Latince eligere (seçim yapmak) sözcüklerine dayanır. Tarihsel süreçte bu terim; ilk zamanlarda maddi değeri yüksek nesneleri, özel askeri birlikleri veya soylu "iyi doğmuş" kişileri tanımlamak için kullanılırken, 19. ve 20. yüzyılın dönümünde sosyolojinin temel alanlarından birine dönüşmüştür. Bu tarihten itibaren elit; toplumda değerli görülen nitelik veya mallara sahip olmaları nedeniyle ayrıcalıklı konumda bulunan grupları ifade etmeye başlamıştır. Akademik literatürde ise elit, sosyolog Jan Sztumski’nin belirttiği üzere, yarışmalar, seçimler veya plebisitler gibi sosyal ayıklama mekanizmalarıyla kitleler arasından sivrilen liderlik grupları olarak tanımlanır.

Peki, sosyologların ve siyaset bilimcilerin geliştirdiği elit teorileri bize iktidarın gerçek doğası hakkında ne söyler? İşte sosyoloji tarihinin en önemli elit teorilerinden çıkan, toplumsal düzene dair 5 ezber bozan çıkarım.

Çıkarım 1: Toplum Sistemi Ne Olursa Olsun, Şekli Her Zaman Bir Piramittir

Yönetenler ve Yönetilenler: Piramidin Tepesindeki Azınlık

Siyaset sosyolojisinin en temel kabullerinden biri, her türlü toplumsal ve siyasi örgütlenmenin kaçınılmaz olarak hiyerarşik bir yapı üretmesidir. İdeolojisi veya yönetim biçimi ne olursa olsun tüm toplumlar geometrik olarak bir piramide ya da üçgene benzer. Piramidin en üstünde yer alan küçük azınlık (elit), tabanı oluşturan büyük çoğunluktan (kitleler) her zaman daha fazla siyasi güce sahiptir.

Klasik elit teorisinin kurucularından Gaetano Mosca, bu durumu yöneten sınıf (ruling class) kavramıyla açıklar. Mosca'ya göre, henüz medeniyet eşiğini aşmamış en ilkel topluluklardan en gelişmiş ve güçlü modern devletlere kadar tüm toplumlarda istisnasız iki sınıf ortaya çıkar.

Gaetano Mosca bu tarihsel gerçeği şu sözlerle ifade eder:

"Tüm toplumlarda... iki insan sınıfı ortaya çıkar: yöneten sınıf ve yönetilen sınıf. Bunlardan ilki, daha az sayıdadır, tüm siyasi işlevleri yerine getirir, iktidarı elinde toplar ve iktidarın getirdiği avantajlardan yararlanır..."

Mosca'ya göre yöneten sınıfa dahil olan bireyler; cesaret, servet, soy ve kişisel yetenekler gibi kendilerine maddi, entelektüel veya ahlaki üstünlük sağlayan niteliklere sahiptir. Toplumsal tabakalaşma veya ekonomik sistem ne olursa olsun, iktidarın bu şekilde küçük bir azınlığın elinde toplanması kendiliğinden gerçekleşen evrensel bir kuraldır.

Çıkarım 2: İktidarı Elde Tutmanın İki Yolu: "Kaba Kuvvet" veya "Kurnazlık"

Pareto'nun Çarpıcı İkilemi: Askerler ve Kurnazlar

Toplum yapısının piramidal doğasını açıklayan Mosca'nın ardından, "elit" kavramını sosyolojiye sistematik olarak kazandıran Vilfredo Pareto, odağı iktidarın korunma yöntemlerine kaydırır. Pareto toplumu temel olarak alt tabaka (elit olmayanlar) ve üst tabaka (elitler) şeklinde ikiye ayırır. Elitleri de kendi içinde yöneten elit ve yönetmeyen elit olarak detaylandırır.

Pareto'ya göre bir bireyin elite mensup olması, kendi faaliyet alanında en yüksek başarıyı göstermesine bağlıdır. Ancak Pareto bu durumun temelinde, insanlarda eşit dağılmayan ve kalıntılar/tortular (residuals) olarak adlandırdığı doğuştan gelen psikolojik niteliklerin ve duygusal eğilimlerin yattığını savunur.

Pareto, yöneten sınıfın iktidarını korurken alt sınıfları nasıl kullandığını ve iktidar yöntemlerini şu sözlerle açıklar:

"Yöneten sınıf, iktidarını korumak için yönetilen sınıfın insanlarını kullanır... İlk kategori askerlerden, polis memurlarından, kiralık kabadayılardan oluşur; ikinci kategori ise kurnazlığı kullanır ve Roma döneminden günümüze siyasetçilerin müritlerinden oluşur."

Pareto ve takipçisi Danuta Pawłowska'nın analizlerinde dikkat çeken hayati bir unsur da alt-elit (sub-elite) kavramıdır. Elitler toplumdan tamamen yalıtılmış bir ada değildir. Orta sınıf üyelerinden oluşan alt-elit tabakası çift yönlü bir işleve sahiptir: Bir yandan yetenekli bireyleri yukarı taşıyarak elit grubunu sürekli yeni kanla besleyen bir devşirme kanalı görevi görür, diğer yandan da tepe yöneticiler ile kitleler arasında tampon oluşturarak sistemin dengesini sağlayan vazgeçilmez bir istikrar köprüsü kurar.

Çıkarım 3: Demokrasi Bir İllüzyon mu? Tunç Oligarşi Yasası

Örgütlerin Kaçınılmaz Kaderi: Oligarşi ve Elit Değişimi

Pareto iktidarın korunmasında bireysel beceri ve yöntemlere odaklanırken, çatışmacı elit teorisyenleri örgüt yapılarının kendisinin nasıl kaçınılmaz olarak iktidarı tekelleştirdiğini inceler. Çatışmacı ekole göre kitleler eşitlikçi değerleri savunurken, elitler kendi ayrıcalıklarını koruyan anti-eşitlikçi ilkeleri uygular. Bu durum, toplumda sürekli bir gerilim ve çatışma kaynağı yaratır.

Bu yaklaşımın en önemli temsilcilerinden Robert Michels, insanlık tarihini eski ve yeni elitler arasındaki bitmek bilmeyen bir rekabet dizisi olarak yorumlar. Michels'e göre demokrasi ile aristokrasi arasındaki tarihsel mücadeleler, gerçekte iktidarını korumaya çalışan eski bir azınlık ile onun yerini almak veya güce ortak olmak isteyen yeni ve "açgözlü" bir azınlığın savaşından ibarettir.

Michels bu gözlemini sosyoloji tarihinin en ünlü ilkelerinden biriyle kavramsallaştırır: Tunç Oligarşi Yasası (Iron Law of Oligarchy). Bu yasaya göre:

• Büyüklüğü ve amacı ne olursa olsun, bir örgüt ortaya çıktığı andan itibaren doğası gereği oligarşik bir yapıya bürünür.
• Örgütlü yapı, teknik zorunluluklar nedeniyle seçilenlerin (liderlerin), temsil edilen kitleler üzerinde mutlak bir hakimiyet kurmasına yol açar.
• Kitle örgütleri ve siyasi partiler, dışarıya karşı "demokrasi" ve "eşitlik" söylemini kullansalar da arka planda her zaman kendi dar zümre çıkarlarını takip ederler. Toplumsal değişimler, kitlelerin yönetime gelmesiyle değil, sadece bir yönetici azınlığın yerini başka bir yönetici azınlığa bırakmasıyla sonuçlanır.

Çıkarım 4: Gerçek Güç Siyasetçilerde Değil, Şirket Yöneticilerinde ve Kurumlarda

Yönetici Elitler ve Kurumsal Güç: Burnham ve Mills'in Tespiti

1. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, iktidarın kaynağı geleneksel siyaset kulislerinden devasa kurumsal yapılara kaymıştır. James Burnham ve C. Wright Mills, modern dünyada gücün yeni adresini açıkça tanımlar.

James Burnham, Yönetici Elit (Managerial Elite) teorisinde kapitalizmin geçirdiği dönüşüme dikkat çeker. Mülkiyetin hisse senetleriyle geniş kitlelere yayılması, sermaye sahiplerinin üretimi bizzat yönetmesini imkansız kılmıştır. Ekonomik süreçlerin karmaşıklaşması, nadir bulunan teknik uzmanlığa sahip profesyonel bürokrat ve yöneticileri öne çıkarmıştır. Burnham'a göre bu yönetici sınıf, sadece şirketleri değil, kilit noktalara kendi kadrolarını yerleştirerek devlet mekanizmasını ve siyaset alanını da kontrolü altına alır.

C. Wright Mills ise Güç Eliti (Power Elite) kuramıyla odağı kişisel niteliklerden kurumsal konumlara taşır. Mills'e göre ulusal ve küresel çapta büyük kararlar alabilme gücü, bireylerin üstün yeteneklerinden değil, işgal ettikleri kurumsal makamlardan kaynaklanır.

Mills, güç elitinin üç sacayağı üzerinde yükseldiğini belirtir:

1. Dev Şirketler (Ekonomik Kurumlar)
2. Devlet Mekanizması (Siyasi Kurumlar)
3. Ordu (Askeri Kurumlar)

Bu üç yapının tepe noktalarında bulunan yöneticiler; ortak okul geçmişleri, evlilikler, kulüp üyelikleri ve karşılıklı çıkar ilişkileriyle birbirine sıkı sıkıya bağlı homojen bir üst sınıf oluşturur. Kararları alanlar, seçimle gelen siyasetçilerden ziyade bu kurumsal yapının tepesindeki güç elitidir.

Çıkarım 5: Elitlerin Uyum Düzeyi Demokrasinin Kaderini Belirler

Higley ve Field'ın Elit Tipolojisi: İstikrarsızlıktan Demokrasiye

Çatışmacı yaklaşımların aksine işlevselci elit teorisyenleri, elitlerin toplumun istikrarı ve düzeni için üstlendiği hayati rollere odaklanır. John Higley ve G. Lowell Field, kamu ve özel sektördeki stratejik kurumların (devlet bürokrasisi, partiler, dev şirketler, medya, sendikalar) başında bulunan elitlerin kendi aralarındaki ilişki biçimini inceler.

Higley ve Field'a göre bir ülkedeki siyasi rejimin ve demokrasinin kaderini, elitlerin yapısal bütünleşme derecesi (aralarındaki iletişim ve ağlar) ile siyasi değerlerdeki uzlaşma düzeyi (oyunun kurallarına duyulan güven) belirler. Bu iki kritere dayanarak 3 temel elit tipi tanımlarlar:

• Parçalanmış Elitler (Fragmented Elites): Elit grupları arasında iletişim son derece zayıftır ve siyasi oyunun kurallarında hiçbir uzlaşı yoktur. Her grup diğerini yok edilmesi gereken bir düşman olarak görür. Sonuç: Siyasi sistem aşırı istikrarsızdır; iktidar el değiştirmeleri sık sık şiddet, darbe veya hukuk dışı yöntemlerle gerçekleşir.
• İdeolojik Olarak Bütünleşmiş Elitler (Ideologically Integrated Elites): Elitler arasında katı bir bütünleşme ve tek bir resmi ideolojide tam uzlaşı vardır. Sonuç: Sistem muhalif grupların varlığına izin vermez. İktidar değişse bile yeni gelenler aynı ideolojik kalıbın içinden çıkar; totaliter veya otoriter bir hakimiyet söz konusudur.
• Normatif Olarak Bütünleşmiş Elitler (Normatively Integrated Elites): Farklı çıkarları savunan çok sayıda elit grubu birbiriyle rekabet eder; ancak hepsi demokrasinin, seçimlerin ve hukukun üstünlüğünün temel kurallarında uzlaşmıştır. Sonuç: İktidar genel seçimler gibi sarsılmaz kurallarla barışçıl bir şekilde el değiştirir. Bu yapı, demokratik düzenin ve toplumsal istikrarın ana teminatıdır.

Sonuç: Elitler Olmadan Bir Toplum Mümkün mü?

Siyaset sosyolojisindeki farklı teorik yaklaşımlar incelendiğinde, araştırmacı M. Simlat’ın da özetlediği gibi tüm elit tanımlarının 3 temel ortak paydada buluştuğu görülür:

1. Elitin topluma oranla sınırlı bir nüfusa (küçük bir azınlığa) sahip olması,
2. Üyelerinin toplumsal ve siyasi sistemin kilit kurumsal konumlarında oturması,
3. Makro düzeydeki kararları ve politikaları şekillendirme gücüne sahip olması.

Toplumsal yapıyı incelerken karşımıza çıkan temel soru şudur: Elitler, çatışmacı teorisyenlerin iddia ettiği gibi kitleleri kendi ayrıcalıkları uğruna kaynaklardan mahrum bırakan anti-eşitlikçi bir azınlık mıdır? Yoksa Jan Sztumski ve Jan Szczupaczyński gibi işlevselci sosyologların savunduğu gibi, toplumsal sistemin ihtiyaçlarını karşılayan, kolektif hedefleri organize eden ve "tüm toplumun bir dışavurumu" (emanation) olan zorunlu bir liderlik mekanizması mıdır?

Sosyoloji bu iki görüş arasındaki dengeyi tartışmaya devam ederken, karar mekanizmalarının karmaşıklaştığı günümüz dünyasında son sözü size bırakalım:

Bugün yaşadığınız toplumda elitlerin kararlarını ne kadar etkileyebildiğinizi düşünüyorsunuz; yoksa siz de Pareto'nun bahsettiği 'yönetilen çoğunluğun' bir parçası mısınız?